Bir ibarenin ebced-i kebir toplamı hicrî yıl kabul edilir; araç bu yılın milâdî karşılığını ve tam aralığını gösterir. Ters yönde de çalışır: milâdî yıl gir, tarih düşürmek için gereken toplamı gör.
Ebcedin en denetlenebilir kullanımı budur: bir kitabedeki mısranın toplamı tutuyorsa bu, doğrulanabilir bir bilgidir. Tarih düşürmede yalnızca ebced-i kebir sistemi kullanılır.
Ebced merkezinin diğer sayfaları
Hepsi aynı harf tablosunu ve aynı hesap motorunu kullanır; sonuçlar sayfalar arasında asla çelişmez.
Ebced Tarih Düşürme: İbareden Yıla, Yıldan İbareye
Tarih düşürme, bir olayın yılını, harflerinin ebced toplamı o yıla denk gelen bir söz ya da mısrayla kaydetme sanatıdır. Osmanlı kültüründe cami ve çeşme kitabelerinde, mezar taşlarında, kitap ketebelerinde ve divan şiirinde yüzlerce örneği vardır. Şairin işi zordur: kurduğu mısra hem anlamlı ve yerinde olmalı, hem de harflerinin toplamı istenen yılı tam tutturmalıdır.
Bu araç iki yönde de çalışır. Bir ibare yazarsan ebced-i kebir toplamını hesaplar, bu toplamı hicrî yıl kabul eder ve milâdî karşılığını gösterir. Ya da bir milâdî yıl yazarsan, o yıla denk gelen hicrî yılları ve tarih düşürmek için ibarenin ulaşması gereken toplamı verir.
Tarih Düşürme Nasıl Yapılır?
Yöntemin özü, ebced hesabının doğrudan uygulanmasıdır. Bir ibarenin bütün harflerinin ebced-i kebir değerleri toplanır ve çıkan sayı hicrî yıl olarak okunur. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin belirttiği gibi, tarih düşürmede 'asıl ebced' yani kebir sistemi tek geçerli sistem olarak benimsenmiştir; sagir ya da diğer varyantlar bu sanatta kullanılmaz.
Klasik uygulamada bazı incelikler vardır. Bazı manzumelerde yalnızca noktalı harfler sayılır (tarih-i mühmel/menkut ayrımı), bazılarında ise şair toplamı tutturmak için 'tam tarih', 'eksik tarih' ya da 'fazla tarih' gibi ifadelerle bir-iki birimlik farkı açıkça belirtir. Bu araç en yaygın hâli, yani ibarenin tamamının toplandığı düz hesabı uygular.
1. İbare Arap harfleriyle yazılır.
2. Bütün harflerin ebced-i kebir değerleri toplanır.
3. Çıkan sayı hicrî yıl olarak okunur.
4. İstenirse hicrî yıl milâdî karşılığına çevrilir.
Hicrî Yılı Milâdîye Çevirirken Nelere Dikkat Etmeli?
Hicrî yıl ay takvimine dayanır ve milâdî yıldan yaklaşık 11 gün kısadır. Bu yüzden bir hicrî yıl neredeyse her zaman iki milâdî yıla yayılır: örneğin hicrî 1440, 11 Eylül 2018'de başlar ve 2019 yazında biter. Bir kitabede 1440 yazıyorsa, olayın 2018'de mi 2019'da mı olduğunu anlamak için ayına bakmak gerekir.
Aracımız çevrimi 30 yıllık devir esaslı aritmetik takvimle yapar. Bu takvim her zaman aynı sonucu verir, ama Diyanet'in hilâl gözlemine dayanan takviminden bir gün kayabilir. Gün bazında 'yaklaşık' dememizin sebebi budur. Tarih düşürmede belirleyici olan yıl olduğu için bu kayma pratikte sonucu etkilemez; yine de bunu saklamak yerine yazmayı tercih ediyoruz.
Osmanlı'dan Tarih Düşürme Örnekleri
Tarih düşürmenin en bilinen örneklerinden biri isim üzerinedir: Mehmed Âkif Ersoy'un adı, doğduğu hicrî 1290 yılına denk gelecek şekilde babası tarafından 'Râgıyf' olarak konmuş, sonradan Âkif diye anılmıştır. Bu, ebcedin gündelik hayata ne kadar girdiğini gösteren güzel bir örnektir.
Mimari kitabelerde ise tarih mısraı genellikle metnin sonuna, çoğu zaman ayrı bir satıra yazılır. Cami, çeşme, medrese ve köprü kitabelerinde şair, yapıyı öven bir beyit kurar ve son mısraın ebced toplamını yapının bitiş yılına denk getirir. Mezar taşlarında da benzer bir gelenek vardır; ölüm yılı çoğu kez düz rakamla değil, vefat edeni anan bir ibareyle kaydedilir.
Bu örnekleri kendin de deneyebilirsin: bir kitabe fotoğrafındaki tarih mısraını Arap harfleriyle bu araca yazıp toplamın kitabede yazan yılı tutup tutmadığına bakabilirsin. Tutmuyorsa sebebi genellikle şudur: mısrada yalnızca noktalı harfler sayılıyordur ya da şair 'bir eksiğiyle' türü bir kayıt düşmüştür.
Neden Hâlâ Önemli?
Tarih düşürme, ebcedin en somut ve en denetlenebilir kullanımıdır. Bir kitabedeki mısranın toplamı tutuyorsa bu, doğrulanabilir bir bilgidir; kültür tarihi ve sanat tarihi araştırmacıları yapıların tarihlendirilmesinde bu yöntemi bugün de kullanır. Ebcedi 'kehanet' çağrışımından ayıran şey tam olarak budur: burada ölçülebilir, yanlışlanabilir bir hesap vardır.
Bu aracı da o gözle tasarladık. Amacı gelecekten haber vermek değil, geçmişteki bir kayıt sistemini bugün okunabilir kılmak. Kitabe okuyan, tez yazan, eski bir belgeyi tarihlendirmeye çalışan biri için pratik bir yardımcı olması yeterli.
Tarih Düşürme Çeşitleri: Tam, Mühmel, Menkut
Klasik edebiyatta tarih düşürmenin birkaç türü vardır ve bunları bilmek, bir kitabede hesabın neden tutmadığını açıklar. En yaygın tür 'tam tarih'tir: mısradaki bütün harfler toplanır ve sonuç istenen yılı verir. Aracımızın uyguladığı hesap budur.
'Tarih-i menkut' türünde yalnızca noktalı harfler (be, te, se, cim, hı, zel, ze, şın, dad, zı, gayın, fe, kaf, nun, ye) sayılır. 'Tarih-i mühmel' ise bunun tersidir: yalnızca noktasız harfler toplanır. Şair bu tekniği kullandığında genellikle manzumede buna işaret eden bir ifade bulunur; okuyucunun hangi usulle hesaplayacağını bilmesi gerekir.
Bir de toplamın birkaç birim kaydığı durumlar vardır. Şair, mısrayı anlam bakımından bozmamak için 'bir eksiğiyle', 'iki fazlasıyla' gibi ifadeler ekleyerek farkı açıkça belirtir. Bu, hile değil kabul görmüş bir gelenektir; okuyucu farkı ekleyip çıkararak doğru yıla ulaşır.
Dolayısıyla hesapladığın toplam kitabedeki yılı tutmuyorsa, önce hangi türden bir tarih düşürme olduğuna bakmak gerekir. Çoğu zaman sorun hesapta değil, usulün farklı olmasındadır.
Sık Sorulan Sorular
▸Tarih düşürme nedir?
Bir olayın yılını, harflerinin ebced toplamı o yıla denk gelen bir söz ya da mısrayla kaydetme sanatıdır. Osmanlı'da kitabelerde, mezar taşlarında ve şiirde yaygın olarak kullanılmıştır. Tarih düşürmede yalnızca ebced-i kebir sistemi kullanılır.
▸Ebced tarih düşürme nasıl hesaplanır?
İbarenin bütün harflerinin ebced-i kebir değerleri toplanır ve çıkan sayı hicrî yıl olarak okunur. Bu araç toplamı hesaplar, hicrî yılı milâdî karşılığına çevirir ve hangi harfin kaç ettiğini tabloda gösterir.
▸Hicrî yıl neden iki milâdî yıla denk geliyor?
Hicrî takvim ay yılına dayanır ve milâdî yıldan yaklaşık 11 gün kısadır. Bu yüzden bir hicrî yıl genellikle bir milâdî yılın ortasında başlayıp ertesi yılın ortasında biter; örneğin hicrî 1440, 11 Eylül 2018'de başlar.
▸Çevirdiğiniz tarih Diyanet takvimiyle neden bir gün farklı olabiliyor?
Aracımız 30 yıllık devir esaslı aritmetik hicrî takvimi kullanır; bu takvim her zaman aynı sonucu verir. Diyanet takvimi ise hilâl gözlemine dayanır ve bir gün kayabilir. Tarih düşürmede belirleyici olan yıl olduğu için bu fark sonucu değiştirmez.
▸Hesapladığım mısranın toplamı kitabedeki yılı tutmuyor, neden?
En yaygın iki sebep var: mısrada yalnızca noktalı harflerin sayıldığı bir usul kullanılmış olabilir, ya da şair 'bir eksiğiyle / bir fazlasıyla' türü bir kayıt düşmüştür. Ayrıca yazımdaki küçük bir fark da toplamı değiştirir; döküm tablosundan harf harf kontrol edebilirsin.
▸Türkçe yazarsam doğru sonuç alır mıyım?
Yaklaşık sonuç alırsın. Tarih düşürme Arap harfleriyle yazılan metinler üzerine kurulu olduğu için en doğru sonuç, ibareyi Arap harfleriyle yazdığında çıkar. Türkçe yazdığında harf çevrimi uygulanır ve toplam gerçek imladan farklı olabilir.
▸Tarih düşürmede küçük ebced kullanılır mı?
Hayır. TDV maddesinin belirttiği gibi tarih düşürmede 'asıl ebced', yani ebced-i kebir tek sistem olarak benimsenmiştir. Sagir ve diğer varyantlar bu sanatta kullanılmaz; bir kitabeyi hesaplarken kebir değerleriyle çalışman gerekir.
▸Kendi doğum yılım için tarih düşürebilir miyim?
Evet, mantık aynıdır: önce doğum yılının hicrî karşılığını bulursun, sonra harflerinin toplamı o sayıyı veren bir ibare kurmaya çalışırsın. Aracın 'yıldan hicrî karşılık' modu ilk adımı yapar; ikinci adım, yani anlamlı bir ibare kurmak, işin ustalık gerektiren kısmıdır.