28 harfin ebced-i kebir ve ebced-i sagir karşılıkları, klasik dört unsur tasnifindeki tabiatlarıyla birlikte. Türkçeye özgü harflerin (ç, p, j, g) kuralları ve özel durumlar da aşağıda.
Sagir sütunu nasıl bulundu? TDV maddesindeki kurala göre, kef'ten (20) itibaren 12'den küçük bir sayı kalana dek 12 çıkarılır. Pratikte bu, kebir değerinin 12'ye bölümünden kalandır: kef 20→8, lam 30→6, mim 40→4. Sin (60), şın (300), hı (600) ve zı (900) tam bölündüğü için sıfır kalır.
Türkçe harfler ebcedde nasıl yazılır?
Arap alfabesinde bulunmayan sesler için Osmanlı imlasındaki karşılıklar kullanılır. Bu harfler ebcedde türedikleri Arap harfinin değerini alır — yani ayrı bir değerleri yoktur.
ç→چCim'den türer, ebcedde 3 sayılır.
p→پBe'den türer, ebcedde 2 sayılır.
j→ژZe'den türer, ebcedde 7 sayılır.
g→گKef'ten türer, ebcedde 20 sayılır.
ğ→غGayın ile yazılır, 1000 değerindedir.
o / ö / u / ü→وVav ile karşılanır, 6 değerindedir.
ı / i→يYe ile karşılanır, 10 değerindedir.
a / e→اElif ile karşılanır, 1 değerindedir.
Bu karşılıklar aracımızın tahminî çevirisinde de kullanılır. Sesli harflerde geleneksel imla belirleyici olduğu için, tabloda bulunmayan isimlerde sonucu "tahminî" olarak işaretliyoruz. (29 Türkçe harf karşılığı tanımlı.)
Özel durumlar
Şedde ebced hesabına dahil mi?
İki kabul vardır: şeddeli harfi tek saymak ya da iki kez saymak. Yaygın klasik uygulamada tek sayılır ve varsayılanımız budur; Cebbâr (جبّار) 206, Kahhâr (قهّار) 306, Rezzâk (رزّاق) 308 gibi bilinen esma değerleri ancak bu kabulle tutar. Hesaplama aracında çift sayan kabulü de seçip iki sonucu karşılaştırabilirsin.
Te merbuta (ة) kaç sayılır?
400 sayılır. TDV maddesi “te merbuta açık te gibi … kabul edilmiştir” der. Fatma (فاطمة) için bilinen 530 değeri de ancak bu kabulle çıkar. Bu harfi he gibi 5 sayan araçlar farklı sonuç verir; sonuçlar arasındaki farkların en sık sebebi budur.
Tenvin sayılır mı?
Hayır. Tenvin (ً ٌ ٍ) bir hareke işaretidir; yazıda müstakil bir harf karşılığı olmadığı için ebced hesabına katılmaz. Aynı şekilde fetha, damme, kesra ve sükûn gibi harekeler de sayılmaz.
Okunmayan elif ve med-elif ne olur?
Med-elif (آ) ve hemze (ء) elif gibi 1 sayılır. Vav ve ye üzerindeki hemze (ؤ, ئ) ise taşıdığı harfin değerini alır: 6 ve 10. Elif-i maksûre (ى, ör. مصطفى) ye gibi 10 değerindedir; Mustafa'nın bilinen 229 değeri bu kabulle çıkar.
Farsça harflerin ayrı değeri var mı?
Yok. پ (pe), چ (çim), ژ (je) ve گ (gef) ebcedde türedikleri Arap harfinin değerini alır: sırasıyla 2, 3, 7 ve 20. TDV maddesi de bu harflerin Arap karşılıklarıyla aynı değeri aldığını belirtir.
Ebced tablosu, Arap alfabesinin ilk tertibindeki 28 harfin sayı değerlerini gösteren çizelgedir. Bu tertip ebced-hevvez-hutti-kelemen-sa'fes-karaşet-sehaz-dazığ diye ezberlenir ve harflerin bugünkü alfabetik sırasından farklıdır. Yukarıdaki tabloda her harfin adı, Latin karşılığı, ebced-i kebir ve ebced-i sagir değeri ile klasik dört unsur tasnifindeki tabiatı bir arada bulunur.
Tabloyu tek ekranda ve hem büyük hem küçük ebcedle vermemizin sebebi pratik: çoğu kaynak yalnızca kebir değerlerini listeler, sagir değerini bulmak isteyen kişi hesabı elle yapmak zorunda kalır. Burada ikisi yan yana; ayrıca tabloyu PNG olarak indirebilir veya doğrudan yazdırabilirsin.
Ebced Harfleri ve Değerleri Nasıl Sıralanır?
Ebced sıralaması dört gruba ayrılır. Birler: elif 1, be 2, cim 3, dal 4, he 5, vav 6, ze 7, ha 8, tı 9. Onlar: ye 10, kef 20, lam 30, mim 40, nun 50, sin 60, ayın 70, fe 80, sad 90. Yüzler: kaf 100, ra 200, şın 300, te 400, se 500, hı 600, zel 700, dad 800, zı 900. Ve son olarak gayın 1000.
Bu düzenin mantığı, her harfin bir basamak değeri taşımasıdır: ilk dokuz harf birler, sonraki dokuz harf onlar, sonraki dokuz harf yüzler basamağını temsil eder ve son harf bini verir. Bu sayede herhangi bir sayı harflerle yazılabilir; nitekim Osmanlı'da sayfa numaralarından cetvel başlıklarına kadar birçok yerde harflerle sayı yazımı kullanılmıştır.
Kebir ve Sagir Sütunları
Kebir sütunu harflerin asıl değerleridir. Sagir sütunu ise TDV İslâm Ansiklopedisi'nin tarif ettiği kurala göre hesaplanır: kef'ten (20) itibaren, 12'den küçük bir sayı kalana dek 12 çıkarılır. Kef 20-12=8 olur, lam 30-24=6, mim 40-36=4 ve böyle devam eder. Bu işlem matematiksel olarak kebir değerinin 12'ye bölümünden kalanı almakla aynıdır.
İlk on harf zaten 12'den küçük olduğu için sagirde aynı kalır. 12'ye tam bölünen dört harfte ise sonuç sıfırdır: sin (60), şın (300), hı (600) ve zı (900). Bu, tabloya ilk bakışta şaşırtıcı gelir ama kuralın doğal sonucudur; sagir sistemiyle çalışırken bu sıfırların hesabı düşürdüğünü unutmamak gerekir.
Tabloyu Kullanırken Sık Yapılan Hatalar
En sık hata, benzer görünen harfleri karıştırmaktır. Te (ت) 400 iken se (ث) 500'dür; ha (ح) 8 iken hı (خ) 600'dür; dal (د) 4 iken zel (ذ) 700'dür; sad (ص) 90 iken dad (ض) 800'dür; tı (ط) 9 iken zı (ظ) 900'dür. Noktaların yeri değeri tamamen değiştirir; bir kelimeyi elle hesaplarken en çok burada yanılınır.
İkinci sık hata, Türkçe okunuşa göre harf seçmektir. Örneğin Türkçede 's' sesi Arapçada sin (60), sad (90) ya da se (500) ile yazılabilir ve hangisinin kullanılacağı kelimenin aslına bağlıdır. Bu yüzden ebced hesabında doğru sonuç için kelimenin geleneksel imlasını bilmek gerekir; kulaktan yazım yanlış toplam üretir.
te (ت) 400 ≠ se (ث) 500
ha (ح) 8 ≠ hı (خ) 600
dal (د) 4 ≠ zel (ذ) 700
sad (ص) 90 ≠ dad (ض) 800
tı (ط) 9 ≠ zı (ظ) 900
Harflerin Tabiatları (Dört Unsur Tasnifi)
Tablodaki son sütun, klasik havas literatüründe kullanılan dört unsur tasnifini gösterir. Esas aldığımız tasnif, ebced tertibindeki 28 harfin sırayla Ateş-Hava-Su-Toprak olarak dörtlü devir hâlinde ayrılmasıdır: elif Ateş, be Hava, cim Su, dal Toprak; he Ateş, vav Hava, ze Su, ha Toprak — ve böyle devam eder. Yedi devirde 28 harf tamamlanır, her unsura tam yedi harf düşer.
Bu tasnif tek değildir; farklı kaynaklarda harf-unsur eşleşmesi değişebilir. Bu yüzden hangi tasnifi kullandığımızı açıkça yazıyoruz. Bir ismin harflerinin hangi unsurda yoğunlaştığına bakmak geleneksel bir okumadır; karakter tespiti ya da ölçülebilir bir iddia değildir.
Ebced Tertibi Nereden Geliyor?
Ebced sıralaması Arapçaya özgü bir icat değildir; kökeni Sami alfabelerinin ortak mirasına dayanır. İbranî alfabesindeki alef-bet-gimel-dalet sırası ile ebcedin elif-be-cim-dal sırası aynı kökten gelir. Yunan alfabesindeki alfa-beta-gamma-delta da aynı geleneğin bir başka kolu sayılır. Bu yüzden İbranîce ve Yunancada da harflerin sayı değeri taşıdığı benzer sistemler vardır.
Arap alfabesinin bugünkü sıralaması (elif, be, te, se, cim, ha, hı…) ise harflerin şekil benzerliğine göre sonradan düzenlenmiştir. Yani ebced tertibi daha eski, bugünkü tertip daha yenidir. Ebcedin sekiz kelimelik ezber dizisi — ebced, hevvez, hutti, kelemen, sa'fes, karaşet, sehaz, dazığ — bu eski sıralamayı akılda tutmak için üretilmiş bir hafıza tekniğidir.
Son iki kelime olan sehaz ve dazığ, Arapçada bulunup diğer Sami alfabelerinde karşılığı olmayan altı harfi (se, hı, zel, dad, zı, gayın) barındırır. Bu harflere 'revâdif' denir ve ebced dizisinin sonuna eklenmiş olmaları da tarihsel sıralamayı doğrular: bu harfler sisteme sonradan katılmıştır ve en büyük değerleri (500-1000) taşırlar.
Sık Sorulan Sorular
▸Ebced tablosu nedir?
Arap alfabesinin ebced tertibindeki 28 harfin sayı değerlerini gösteren çizelgedir. Elif 1'den başlar, gayın 1000'e kadar gider. Bu sayfadaki tabloda her harfin kebir ve sagir değeri, adı, Latin karşılığı ve klasik tasnifteki tabiatı birlikte verilir.
▸Ebced harfleri ve değerleri hangi sıraya göre dizilir?
Bugünkü alfabetik sıraya göre değil, ebced tertibine göre: ebced-hevvez-hutti-kelemen-sa'fes-karaşet-sehaz-dazığ. Bu dizide ilk dokuz harf birler, sonraki dokuz harf onlar, sonraki dokuz harf yüzler basamağını temsil eder; son harf gayın 1000'dir.
▸Küçük ebced (sagir) değerleri nasıl bulunur?
TDV'nin tarifiyle, kef'ten (20) itibaren 12'den küçük bir sayı kalana dek 12 çıkarılır; kef 20-12=8 olur. Bu, kebir değerinin 12'ye bölümünden kalanı almakla aynıdır. Sin, şın, hı ve zı 12'ye tam bölündüğü için sagirde sıfır kalır.
▸Türkçedeki ç, p, j harfleri tabloda neden yok?
Bu harfler Arap alfabesinin asıl 28 harfinden değildir; Osmanlı imlasında çim (چ), pe (پ) ve je (ژ) ile yazılır ve ebcedde türedikleri Arap harfinin değerini alır: 3, 2 ve 7. Ayrı bir ebced değerleri yoktur.
▸Tabloyu indirip yazdırabilir miyim?
Evet. Sayfanın üstündeki düğmeyle tabloyu PNG görsel olarak indirebilir ya da doğrudan yazdırabilirsin. Görsel tarayıcında üretilir; herhangi bir veri sunucuya gönderilmez.
▸Bu tablonun kaynağı nedir?
Kebir değerleri TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 'Ebced' maddesindeki çizelgeden alınmıştır; sagir değerleri aynı maddede tarif edilen kuralla hesaplanır. İsmail Yakıt'ın Türk-İslâm Kültüründe Ebced Hesabı ve Tarih Düşürme kitabı ikinci başvuru kaynağımızdır.
▸Revâdif harfleri nedir?
Ebced dizisinin son iki kelimesindeki (sehaz ve dazığ) altı harfe revâdif denir: se, hı, zel, dad, zı ve gayın. Bunlar Arapçada bulunup diğer Sami alfabelerinde karşılığı olmayan harflerdir ve sisteme sonradan eklendikleri için en büyük değerleri (500-1000) taşırlar.
▸Harflerin sayı değeri neden bu sırayla artıyor?
Çünkü sistem bir basamak mantığı üzerine kuruludur: ilk dokuz harf birleri, sonraki dokuz harf onları, sonraki dokuz harf yüzleri karşılar ve son harf bini verir. Böylece 28 harfle 1'den 1000'e kadar bütün basamaklar yazılabilir; matbaa öncesinde sayı kaydetmenin pratik yolu buydu.
▸Tablodaki değerler her kaynakta aynı mı?
Ebced-i kebir değerleri standarttır ve ciddi kaynaklarda aynıdır; farklılık genellikle tabloyu hatalı aktaran sitelerden kaynaklanır. Özellikle 500-1000 aralığındaki harflerde (se, hı, zel, dad, zı, gayın) karışıklık sıktır. Sagir değerlerinde ise fark, uygulanan kuralın farklı anlaşılmasından doğabilir; biz TDV maddesindeki tarifi birebir uyguluyoruz ve kuralı sayfada açıkça yazıyoruz.